Mes pohimit dhe mohimit të pluralizmit në islam

Sead Zimeri

Në një hadith profetik thuhet që hebrenjtë janë ndarë në 71 grupe, dhe të krishterët janë ndarë në 72 grupe. Kurse “ky ummet” apo “umeti im” në transmetimin tjetër, muslimanët pra, do të ndahen në 73 grupe, të gjitha janë në zjarr me përjashtim të një grupi. Cili grup musliman do të hyjë në parajsë është çështje e gjatë diskutimi, sepse sipas hadithit në parajsë do të hyjë xhemati (komuniteti, apo ata që e mbajnë rrugën e profetit). Kush është xhemati mund të spekulohet por asgjë me saktësi nuk mund të thuhet. Pa marrë parasysh, ajo që më intereson në këtë hadith është si mund të lexohet nga një këndvështrim filozofik bashkëkohorë. Pra, nuk jam i interesuar aspak në debatet dogmatike, rreth përcaktimit të karakteristikave pozitive të grupës së shpëtuar, sepse këto përcaktime mund të bëhen vetëm nga ata që konsiderojnë veten të shpëtuar. Do të ishte në kundërshtim me intuitën njerëzore të presupozohet që grupet që e konsiderojnë veten të shpëtuar të e fusin veten në mesin e të humburve. Kështu që çështja se kush është i shpëtuar është e pamundur të përcaktohet jashtë pikave të referimit të grupeve përkatëse. Edhe çështja nëse ky hadith është i vërtetë apo i sajuar nga dora e pushtetarëve të ndonjë grupi dominant nuk ka rëndësi për leximin filozofik. Në fakt do të shkoja aq larg saqë të thoja se përderisa ky hadith është një nga hadithet më të njohura të islamit, dhe për mendimin tim, nga më të mirët, origjina e tij ka krejt pak rëndësi për statusin aktual të tij, që është bërë pjesë e traditës islame, është përvetësuar nga të gjitha grupet muslimane, dhe funksionon si pikë referimi, për të arsyetuar ekzistimin e tyre përskaj grupeve tjera. Por edhe më e rëndësishme në këtë debat ndoshta është çështja se edhe po të jetë i sajuar ky hadith për të arsyetur monopolin e ndonjë grupi mbi të vërtetën, sajuesit e tyre, pa dashje, i kanë hapur mundësi çdo grupi dhe sekti të e përvetësojë logjikën që e përshkon këtë hadith si të vetën. Me një fjalë, sajuesit e këtij hadithi, nuk duket të kenë qenë strategë apo politikanë të zhdërvjelltë për arsyetimin e monopolit mbi të vërtetën.

Si mund ta lexojme këtë hadhith, pra, pa rënë në mendime shterpe dhe dogmatike? Ky hadith ngre shumë çështje që po të ishin diskutuar me një mendje të hapur, jo sektariane, do të arrinim të kuptonim një të vërtetë më të madhe sesa është kuptuar në ligjerimet dogmatike (lexo paragrafin e fundit). Ky hadith është në fakt një nga hadithet më të mirë që ekziston në literaturen profetike, ngase në të thuhen disa gjëra tejet të rëndësishme për çdo komunitet interpretues. Por para se të kaloj te kjo pikë, do bëj një digresion të vogël sa për të tërhequr vëmendjen në një aspekt linguistik të mënyrës së shprehjes së hadithit. Kur flet për hebrenjtë dhe të krishterët hadithi u referohet atyre në foljen e kohës së kaluar “janë ndarë (iftarakat)”, kurse kur flet për muslimanët iu referohet me foljen e kohes së ardhshme “do te ndahen (sataftariku)”. Tani kjo nuk është me ndonjë peshë të madhe por si vërejtje është interesante: sikur hadithi thekson se hebraizmi dhe krishterimi vetëm kanë marrë format e tyre përfundimtare sektariane, dhe më nuk do të këtë grupe tjera. Kurse, për muslimanët, ndarja ende nuk ishte materializuar, por i përkiste të ardhmes së tyre, dhe se muslimanët do të ndjekin në qasjet e tyre të fesë të krishterët dhe hebrenjtë, madje, edhe do të ua tejkalojnë atyre.

Unë nuk e lexoj këtë ndarje në grupe apo sekte si diçka fatale për islamin, e as përgjigjen që vetëm një grup do të jetë e shpëtuar, dmth, vetëm një grup do të këtë monopolin mbi të vërtetën si tendencë inherente e islamit për zhdukjen e rivaleve tjerë. Perkundrazi, ky hadith në mënyrën më të mirë të mundshme tregon kontradiktat dhe antagonizmat shoqërore gjatë periudhës së formimit të ortodoksisë islame dhe i reflekton ankthet e një shoqërie në proces formativ.

Pa marrë parasysh çka nënkupton kjo ndarje, dy gjëra duhet të i kemi parasysh: e para, ndarja nuk është diçka, në vetvete, e keqe; kjo është diçka që detyrimisht i ndodh çdo lëvizjeje dinamike dhe aktive; ndarjet vijnë si domosdoshmëri e zhytjes dhe marrjes seriozisht të korpusit qëndror të komunitetit. Shoqëritë e shëndosha detyrimisht do të lindin ide që gjejnë rezonance tek grupe të ndryshme, dhe që pastaj u mbeten besnik këtyre ideve pikërisht ngase këto ide u paraqiten si ide që mbartin ndonjë të vërtetë të madhe. Ndarja në grupe pra nuk është diçka që duhet druajtur apo luftuar. Përkundrazi. Është mirënjohje e një ligji historik të zhvillimit të ideve, dhe se ato nuk mund të ndahen nga kushtet në të cilat lindin, zhvillohen dhe pastaj, ato që nuk e meritojnë të jetojnë, vdesin. Në nivel historik dhe epistemik, ndarja është e domosdoshme, pluralizmi është i natyrshëm. Këtu mund të gjejmë kontinuitetin historik me hebrenjtë dhe të krishterët: ajo që u ka ndodhur atyre do të i ndodhë edhe muslimanëve.

Kjo pjesë mund edhe të mos jetë aq kontroverziale dhe madje edhe interpretuesit më konservativë dhe dogmatikë, edhe ortodokset e shkollave të etabluara mund të pajtohen me këtë qasje. Por ç’të bëjmë me pjesëm tjetër të hadithit ku thuhet se vetëm një grup është i shpëtuar, vetëm një grup do të hyjë në parajsë. A nuk e shfuqizon dhe mohon kjo pjesën e parë? Përgjigja, kuptohet, varet nga hermeneutika që përdorim: Nëse besojmë që e vërteta është një, dhe se ekziston vetëm një mënyrë e shpëtimit, atëherë ka gjasa, sepse kjo nuk është e domosdoshme të ndodhë, që a) interpretuesit e identifikojnë interpretimin e tyre me të vërtetën; kështu që interpretimi dhe teksti bëhen një, të shkëmbyeshëm; teksti është interpretim dhe interpretimi është tekst. Por nuk është e domosdoshme të jetë kështu. Mund të pranohet që b) ekziston një e vërtetë e vetme por ekzistojnë gjithashtu shumë rrugë, shumë qasje të ndryshme ndaj kësaj të vërtete, por asnjë nuk mund të thuhet se ka monopol mbi të.

Në këtë hermeneutikë hadithi mund të kuptohet si vijon: në qasjen a) çdo grup do ta kuptojë tekstin në mënyrën që e kupton, dhe kuptimi i tij është i vërtetë, të tjerat janë devijuese ose jo të vërteta, lexime që nuk arrijnë ta kapin esencën e kuptimit të së vërtetës. Çdo grup do të pohojë për veten e vet se ai është grup i shpëtuar. Kjo është logjikë sektariane par excellance. Prandaj, edhe ekziston një lidhje organike dhe pohuese mes pjesës së parë dhe të dytë të hadithit. Nuk ka mohim këtu, por thjeshtë afirmim i meshazhit që e përshkon pjesën e parë të hadithit si presupozim i pa-artikuluar, dhe pjesa e dytë është thjeshtë një rezultat i domosdoshëm i artikulimit të presupozimit të pjesës së parë. Kjo është qasje koherente, por plotësisht sektariane dhe me mundësi të mëdhaja për konflikte sektariane.

Në qasjen b) megjithatë interpretimi merr një kahje më interesante: e vërteta është përsëri një, por ajo përherë mbetet e pakapshme në tërësinë e saj; ajo kurrë nuk mund të thuhet e plotë, përndryshe nuk do të kishim nevojë as për interpretim dhe as për interpretues. E vërteta është diçka që kërkohet, por zotërimi i saj është diçka që nuk mund të bëhet nga qasjet e kufizuara të arsyes njerëzore. E vërteta është aty, por ne nuk kemi mundësinë ta kapim të tërën në interpretimet tona. Përderisa e vërteta është diçka mbikohore, statusi i saj nuk mund te reduktohet në atë që e kap apo dështon ta kap arsyeja e njeriut. Por si të kuptohet pjesa e dytë e hadithit në lidhje me të parën? Këtu lindin komplikimet e vërteta dhe një pergjigje e saktë është vështirë të jepet, pa ndryshuar perspektivë. Qasja b) e akomodon pluralizmin pa problem, madje nuk e ka problemin e qasjes a) që konsideron se e vërteta dhe interpretimi janë një, të shkëmbyeshëm, një qasje që detyrimisht, pra, krijon problemin e ndërmjetësimit apo të zgjidhjes së konflikteve jo vetëm interpretuese por edhe sektariane që ngrihen mbi interpretime të tilla. Po e përsëris: qasja e parë është qasje sektariane. Nëse teksti është i tëri i përsëritur në interpretim, dmth, nëse teksti nuk zotëron autonominë e vet kuptimore, atëherë nga cila perspektivë do t’i zgjidhim konfliktet?

Për qasjen b) ky problem nuk ekziston, ngase krejt çka mund të pohojë një interpretues është se ai e ka lexuar tekstin në këtë apo atë mënyrë duke u mbështetur në këto apo ato argumente, por se e vërteta mbetet jashtë interpretimit të tij. Logjika sektariane është e pamundur në këtë qasje. Kur konfliktet lindin, ato mund të i referohen përsëri të njëjtit tekst, të kërkojnë një bazë të përbashkët, por nëse nuk pajtohen atëherë askush nuk mund të pohojë se ata kanë monopolin e vetëm mbi të vërtetën. Kuptohet, do te ishte naive të besohet se ata nuk besojnë në interpretimet e tyre si më të verteta se ato të të tjerëve, por ideja është se e vërteta mbetet jashtë interpretimeve të tyre, dhe në këtë kuptim ata nuk mund të deklarohen si monopolizues të së vërtetës. Kjo do t’i fuste në kontradiktë logjike me pohimet dhe postulatet e qasjeve të tyre hermeneutike. Pluralizmi këtu është inherent, i patejkalueshëm, prandaj edhe pjesa e dytë e hadithit është aq problematike për të, pasi që ajo nuk rezulton natyrshëm nga presupozimet e pjesës së parë. Tani sikur kemi një argument të ri, një mohim, dhe një shfuqizim të pjesës së parë, të pluralizmit të interpretimeve në islam. Nuk është çudi që disa (në krye me Ibn Hazmin) edhe e kanë vënë në dyshim pikërisht këtë pjesë të hadithit, duke argumentuar se kjo shkëputje është e paarsyetueshme, madje është në kundërshtim të plotë me pjesën e parë.

Si të e interpretojmë këtë pjesë pra? Nëse vetëm një grup është i shpëtuar, atëherë cili është ai grup? Xhemati (komuniteti), është përgjigja. Por cili komunitet? Të gjitha komunitetet përderia identifikohen si komunitete muslimane ndjekin shembullin e profetit. Prandaj kjo përgjigje është aq e hollë saqë nuk të jep asgjë konkrete. Dr. M. S. R. Buti pati deklaruar me një interviste se me fjalën “ummet” të përdorur në hadith nuk përqëllimohet vetëm komuniteti musliman por i tërë njerëzimi, sepse ai ishte dërguar profet për të gjithë, pa përjashtim, prandaj, sipas tij, ata që e pranojnë janë të shpëtuar kurse ata që e refuzojnë mesazhin e tij janë të humbur. Ky do të ishte një interpetim i mirë sikur të mos krijonte probleme më të mëdhaja, pikë së pari, në raport me jo-muslimanët, që i konsideron të gjithë të humbur, të destinuar për zjarr, pa marrë parasysh se sa afër Zotit qëndrojnë, dmth, do të ishte interpretim i mirë sikur të mos ishte i përshkuar nga e njëjta logjike sektariane e qasjes a), por edhe në raport me vetë hadithin interpretimi i Dr. Butit është problematik: ai krijon një diskontinuitet artificial sepse ky hadith iu referohet grupacioneve të veçanta religjioze, hebrenjëve dhe të krishterëve, kurse Dr. Buti fut një element të huaj në këtë kontinuitet që nuk përputhet me logjikën e identifikimit që i bëhet hebrenjëve dhe krishterëve.

Pavarësisht se cilës qasje hermeneutike i referohemi, kjo pjesë e hadithit parashtrohet si shumë problematike. Edhe në qasjen a) edhe në qasjen b) kjo pjesë mbetet problematike, jo vetëm për faktin se dukshëm vepron me një logjike sektariane (qasja a), por për faktin që kthen mbrapsht logjikën e pluralizmit të parashtruar në pjesën e parë (qasja b). Ndoshta ky hadith tregon se nëse pluraliteti dhe dinamizmi i mendimit shuhet atëherë më nuk do të prodhohet mendim dhe pluralizëm, por përpjekje për ta shuar atë përmes pretendimit të monopolizimit të vërtetës. Ndoshta ky hadith na jep të kuptojmë, se në momentin që tradita ngurtësohet në dogmë dhe jo mendim, në atë moment fillon dekadenca e një shoqërie, pikërisht duke marre formën e një diskontinuiteti artificial; shuarja e pluralizmit që është fakt i arsyes shprehet përmes ngritjes së ideologjive që uzurpojnë dhe flasin në emër të të vërtetës. Fakti që dikush monopolizon të vërtetën, akuzon grupet tjera për devijim, tregon se epoka e zhvillimit të mendimit ka përfunduar.

Por ndoshta e gjithë kjo që u tha më lart duhet të kthehet përmbys, dhe të marrim hadithin ashtu si thotë: çdo grup interpretues, pa përjashtim, që bie në grackë të inkoherencës epistemike të monopolizimit të vërtetës, është grup i humbur. Çdo grup që rrëshqet në ketë humnerë është grup i devijuar, dhe duke pasur parasysh se sipas qasjes a) të gjithë posedojnë të vërtetën, të gjithë edhe janë të humbur, dmth, janë pa vlerë epistemike, kurse sipas qasjes b) të humbur janë vetëm ata që identifikojnë interpretimet e tyre me të vërtetën si të tillë. Në këtë rast, nuk kemi nevojë të dyshojmë aspak autenticitetin e pjesës së dytë të hadithit: hadithi dënon çdo grup që monopolizon të vërtetën, flet në emër të së vërtetës, shtyp të tjerët në emër të së vërtetës, akuzon grupet tjera për devijim dogmatik në emër të së vërtetës, e kështu me radhë. Në këtë kuptim ky është hadithi më domethënës i islamit, dhe unë i përgjigjem plotësisht thirrjes së tij dhe deklaroj me të: të gjitha grupet janë të devijuara, në zjarr, po të duash, me përjashtim të atij që punët e Zotit ja lë Zotit, dhe qëndron brenda kufirit të së mundshmes dhe përgjegjësisë epistemike. Ky hadith pra dënon dhunën, simbolike dhe reale sektariane, që ushtrohet mbi të tjerët në emër të së vërtetës. Nuk shoh kurrfarë arsye, pra, pse ta konsiderojmë këtë hadith të sajuar. Përkundrazi, ky hadith bën çarjen e domosdoshme epistemike për hapjen autentike të pluralizmit, dhe pluralizmi i vërtetë nuk mund të etablohet pa i denoncuar këto të rrejshmit. Allahu a’lam.

About albphilosopher

Sead Zimeri has studied Philosophy, Islamic Philosophy and Religion, International Politics and Psychoanalysis. He is currently the project coordinator of "Islam and the Liberal Society" at the Liberalt Laboratorium (LibLab) thin tank in Oslo, Norway. http://www.liblab.no
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s