Në kërkim të islamit liberal

Sead Zimeri

Huffington Post ka botuar një letër drejtuar muslimanëve të moderuar, e shkruar nga Ali R. Rizvi (An Oppen Letter to Moderate Muslims), përmbajtja e të cilës nuk është denoncuese, ndonëse është e stërmbushur me moralizime, por këshilluese. Autori bën një përpjekje për ta shpjeguar pse jo-muslimanët mbeten të pakënaqur me përgjigjet e tyre, dhe se si muslimanët e moderuar kanë rënë në pozita intelektuale inkonsistente mes asaj që e thonë dhe përmbajtjes së Librit të shenjtë, të cilin nuk mund ta hedhin poshtë. Unë vetë kam theksuar shumëllojshmërinë e inkonsistencencave të diskurseve islame, por në përgjithësi, mund të thuhet se shumica dërrmuese e muslimanëve janë të moderuar, dhe në njëfarë kuptimi, janë personifikim i asaj që Kurani e quan rruga e mesme.

Autori i kësaj letre shtron disa pyetje që janë më se të domosdoshme për t’i shtruar. Tani këtu nuk është vendi për të hyrë në historinë e interpretimit të islamit dhe shkollave të ndryshme muslimane për ta dëshmuar qasjen ahistorike të autorit kur ai shtron pyetjen dhe i përgjigjet asaj ngutshëm dhe pa e analizuar sa duhet.

Unë pajtohem plotësisht se muslimanët sot ende nuk kanë filluar t’i parashtrojnë pyetjet rreth natyrës dhe gjenezës së Kuranit, pyetje që dikur shtroheshin dhe debatoheshin hapur dhe guximshëm. Shkolla Mu’tazilite është dëshmia më e madhe për këtë, por jo e vetme. Këto pyetje duhet të shtrohen dhe të debatohen gjërë e gjatë nëse dëshirohet që islami të luajë rol konstruktiv në arenën globale. Por, duhet të theksoj se, fakti që muslimanët nuk i shtrojnë këto pyetje sot ka shumë pak të bëjë me Kuranin dhe islamin si të tillë. Ka të bëjë përkundrazi me mbylljen e mendimit islam dhe identifikimin e islamit me ortodoksinë muslimane. Kjo mbyllje nuk mund të sqarohet duke iu referuar islamit, dhe atë për dy arsye: do të na japë një sqarim vicioz: islami bëhet edhe shkak edhe pasojë, bëhet vetëkrijues. Dhe dy, është sqarim tepër i thjeshtë; për ta kuptuar kërkohen studime historike të ideve dhe politikave të atëhershme kur edhe filloi mbyllja e mendimit islam. Si sqarime këto janë pseudo-sqarime. Gjithashtu nuk mund të i japë përgjigje adekuate pyetjes: si ishte e mundur që dikur islami ishte inicues i njohurive dhe debateve nga më të ndryshmet kurse sot ndodhë pikërisht e kundërta? Është i njëjti islam, apo jo? Përderisa ky parashtrim nuk i përgjigjet kësaj pyetje fuqia sqaruese e tij mbetet zero.

Por megjithatë autori shtron pyetjen që edhe unë mendoj është nga më të rëndësishmet në këtë debat. Është pyetja e relacionit mes lexuesit dhe tekstit. Autori i letrës presupozon shumë gjëra me një paragraf të shkurtër që nuk mund t’i shtjelloj të gjitha këtu, por më duket se ai ka një kuptim tejet të ngushtë të leximit literal (të fjalë për fjalshëm) dhe atij metaforik. Ai paraqet këto dy lexime sikur ato qëndrojnë në marëdhënie kontradiktore me njëri tjetrin. Por kjo nuk është e vërtetë. Nuk ekziston diçka që mund të quhet lexim literal, në kuptim të leximit pa presupozime. Të gjitha leximet janë lexime metaforike, sepse vetë struktura e gjuhës është metaforike. Si rezultat i pranimit jo kritik të kësaj dikotomie ai krijon probleme që në realitet nuk ekzistojnë, apo ekzistojnë vetëm kur ato vështrohen nga kjo metodologji dikotomike e interpretimit. Por nëse dikotomia është false atëherë edhe përfundimet që rrjedhin nga kjo premisë janë po ashtu false.

Raporti lexues-tekst është problem i madh dhe i komplikuar përkundër faktit që ekziston një drejtim filozofik i veçantë, hermeneutika, që mirret posaqërisht me raportin e lexuesit dhe tekstit. Dhe dua ta theksoj këtu, se nëse traditat islame janë të pasura në diçka ato janë të pasura në hermeneutike. Por ky problem nëse parashtrohet në mënyrë dikotomike atëherë edhe leximet do të na dalin naive pasi që mes tekstit dhe lexuesit ekziston një hapësirë e madhe si historike ashtu edhe kulturore që kurrë nuk mund të mbyllet tërësisht, dhe si rrjedhojë kurrë nuk mund të thuhet më saktësi se sa të kuptuarit e tekstit është në pajtim me ‘përmbajtjen’ e tekstit e sa në kundërshtim me të. Nuk ekzistojnë lexime të pafajshme, lexime jashtë traditave të interpretimit. Prandaj edhe nuk është aspak problematike për muslimanët pranimi se leximet e tyre janë të filtruara përmes gjuhës, traditës hermeneutike të cilës i përkasin dhe faktorëve tjerë. Kur teksti është në pyetje, e vërteta e fundit kurrë nuk mund të thuhet pavarësisht traditës. Prandaj është gabim hermeneutik të thuhet se insistimi në pluralizmin e interpretimeve nënkupton se Fjala e Zotit është imperfekte. Po të ishte kështu nuk do të kishte aspak nevojë për interpretime, sqarime, përfundime logjike të nxjerrura nga leximi i tekstit, përfundime që shpesh janë kontradiktore me leximet tjera. Asnjëri nga këto nuk tregon se teksti është imperfekt apo se ai nuk është Fjalë e Zotit. Por autori i kësaj letre operon me një kuptim jashtëzakonisht të varfër të relacionit tekst dhe lexues, prandaj edhe i duket se interpretimet janë thjeshtë zëvendësime të tekstit. Çdo tekst, përderisa ësëhtë tekst, ka nevojë të interpretohet, por interpretimi i tij nuk është zëvendësim për tekstin sikur që thotë autori i kësaj letre. Po të ishte kështu asnjë tekst nuk do të kishte mbijetuar.

Por si duhet që t’u qasemi problemeve reale në shoqëritë muslimane? Probleme që, unë e kam thënë disa herë, nuk janë fiktive dhe rrjedhimisht nuk kërkojnë zgjidhje fiktive. Fatki që bota muslimane ka prodhuar përbindësha të tillë si ISIS është tmerrues dhe unë nuk mund të gjejë as fjalë adekuate për ta përshkruar indinjatën që kam por edhe dështimin që islami ka pësuar në duart e muslimanëve. Pa marrë parasysh këtë, leximet përherë kontekstualizohen në tradita që janë zhvilluar historikisht në raport me tekstin por edhe rrethanat tjera. Këto tradita kanë konsistencë të qëndrueshmë pasi që i kanë rezistuar trysnive historike nëpër shekuj. Islami ka prodhuar shumë tradita në të kaluarën, dhe për shkaqe politike, që nuk kemi nevojë me i përmendur këtu, shumica e tyre janë persekutuar dhe zhdukur. Traditat qe mbetën u konsoliduan dhe u përforcuan edhe më shumë sesa kishin qënë më herët kur ekzistonin si rezultat i shkëmbimit të ideve dhe argumenteve dhe leximeve me traditat tjera. Kur ato u shuan, tradita dominante mbeti vetëm dhe si çdo traditë tjetër që i ka zhdukur oponentët e vet si në ide ashtu edhe në politikë, përmes korrjes së fitores ajo do të hapë edhe varrin e vet. Fitorja e saj ishte edhe dështimi i tij. Për të ekzistuar në saje te meritës intelektuale, një traditë duhet ta pranojë ekzistimin e traditave tjera, që do ta sfidojnë atë nga çdo anë. Ky ishte gabimi i dy traditave hegjemonike në islam që u mbyllën në vetvete dhe refuzuan t’i hapin dosjet që i kishin mbyllur nën presion të politikave intriguese të atëhershme.

Ajo që po dëshiroj ta them është se sot islami nuk ka as traditë hegjemonike autoritative dhe as tradita tjera jo hegjemonike autoritative. Traditat që ekzistonin janë rrënuar nën peshën e historisë dhe sulmeve si nga brenda ashtu edhe nga jashtë. Ky nuk është faji i islamit, por i muslimanëve që dikur në histori bënë një gabim fatal strategjik që çoi në rrënimin e traditave të pluralizmit në islam. Islami dhe muslimanët sot janë aty ku janë ngase nuk ekziston asnjë traditë e fortë, as intelektuale dhe as politike, që do të ishte në gjendje t’i kundërvihet shpërbërjes shoqërore dhe përbindëshave që kjo traditë po i prodhon. Reduktimi i tërë këtij problemi dialektik në një dikotomi mes muslimanëve ekstremistë dhe të moderuar nuk oftron kurrfarë zgjidhje të problemeve aktuale të muslimanëve. Këto nocione janë ideologjike, të sajuara për të fryrë tensionet politike, por ato nuk na ndihmojnë që të kuptojmë krizën e islamit aktual si dhe mënyrën se si të dilet nga kjo krizë. Prandaj unë propozoj, jo shlyerjen e verseve që nuk na pëlqejnë në Kuran sikur që propozohet në këtë letër, por të investohet në krijimin e traditave alternative intelektuale në islam. Pa krijuar këto tradita, edhe islami edhe muslimanët mbeten pa mburojë, dhe rreziku i terrorizmit mbetet i pashmangshëm, pikërisht si rezultat i shpërbërjes dhe dezintegrimit të traditave historike islame që dikur ishin autoritative, e jo pse muslimanët e moderuar (kategori tërësisht ideologjike) nuk po bëjnë sa duhet për ta kritikuar Kuranin. Sigurisht që mund të gjejmë inspirim të madh në historinë e hershme islame por, përfundimisht, kjo punë duhet të bëhet në shume plane, kurse ai i mendimit të islamit në situata konkrete mbetet plani kryesorë.

About albphilosopher

Sead Zimeri has studied Philosophy, Islamic Philosophy and Religion, International Politics and Psychoanalysis. He is currently the project coordinator of "Islam and the Liberal Society" at the Liberalt Laboratorium (LibLab) thin tank in Oslo, Norway. http://www.liblab.no
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s