Cili është autoritet më i lartë: arsyeja apo shpallja?

Sead Zimeri

Në kritikën e tij të racionalistëve musliman, atyre që i japin prioritet argumenteve të arsyes kur bien në konflikt me tekste të shpalljes dhe që kërkojnë ta mbështesin shpalljen me dhe në argumente racionale, Ibn Tejmije (1263 – 1328) thotë se qëndrimi i tyre është qëndrim kontradiktorë. Në njërën anë ata pranojnë statusin hyjnorë të Kuranit, përndryshe nuk do të ishin musliman, dhe në anën tjetër vazhdojnë të kontestojnë verse dhe gjykime të veçanta dhe kështu autoritetin e pakontestueshëm te shpalljes e bëjnë të panevojshëm. Në raste konflikti mes shpalljes dhe arsyes ata privilegjojnë arsyen, por kur bëjnë këtë ata rrëshqasin në kontradiktë. Në këtë mënyrë Ibn Tejmije vuri gishtin në një problem që edhe sot ende nuk ka zgjidhje adekuate. Zgjidhja e Ibn Tejmijes, sado gjeniale dhe autentike që është, dhe pa dyshim është gjeniale dhe autentike, mbetet megjithatë problematike. 

Por pa marrë parasysh fuqinë e argumentit të Ibn Tejmijes, pasardhës dhe ithtarë të tij vazhdojnë ta përsërisin verbatim kritikën e tij. Argumenti zhvillohet në këte formë: Nëse e pranon se Zoti ekziston, se Kurani është fjalë e Zotit dhe e pagabueshme, se Zoti është i gjithdijshëm dhe i gjithfuqishëm atëherë nuk ka kuptim të thuhet se unë kam mendjen time dhe prandaj duhet t’i gjykoj gjërat sipas diktateve të mendjes time. Nëse Zoti dhe Profeti i tij janë autoritet e instancës së fundit, nëse pra pranon këtë qëndrim, atëherë është kontradiktë logjike të vazhdosh të pohosh se nuk pajtohesh me verdikte specifike të tyre. Autoriteti absolut nuk mund të kontestohet me një autoritet relativ, dhe të kufizuar në kohë dhe hapsirë. I gjithdijshmi nuk mund të sfidohet në dijen e tij, sikur që i gjithfuqishmi nuk mund të sfidohet në fuqinë e tij. Ai që sfidon, humb. Problemi pra është se ky qëndrim krijon dyshim në premisën kryesore. Nëse Zoti është i gjithdijshëm dhe Kurani është fjalë e Tij e pagabueshme atëherë si mundet që të parashtrohet premisa por pastaj të mohohet perfundimi që rrjedh nga kjo premisë? 

E prezentuar në këtë formë, kjo duket një kritikë legjitime e bërë nga Ibn Tejmije dhe përsëritur pafundësisht nga pasuesit e tij. Shumë besimtarë të sinqertë kanë lënë veten të manipulohen dhe, nga frika se mos po e kundërshtojnë ndonjë urdhër a vendim eksplicit të Zotit, të heshtin para këtyre argumenteve. Demagogët religjioz përdorin këto argumente sa herë që ndonjë besimtarë merr guximin të parashtrojë ndonjë pyetje që vë në dyshim jo premisën kryesore të besimit por ndonjë interpretim të tyre: se a është e domosdoshme që duhet të heshtim para një interpretimi që bie ndesh me arsyen tonë dhe me atë që e konsiderojmë të arsyeshme? Pastaj çfarë ështe statusi i kësaj kontradikte mes premisës kryesore dhe përfundimit që del nga ajo premisë? Ndoshta mund të ketë më shumë se një përfundim të saktë që rrjedh prej asaj premise. Sidoqoftë, besimtarët që nuk kanë doktoratura në filozofi heshtin para këtij argumenti të pasfidueshëm i dhënë me autoritetin e “pakontestueshëm” të Ibn Tejmijes, e disa herë edhe me përbuzjen ndaj atyre që shtrojnë pyetje qe vënë në dyshim këtë logjikë. 

Por a janë kaq të thjeshta sa duken në shikim të parë këto çështje? Fillimisht hermeneutika moderne mund të hedhë shumë dritë por edhe dyshim mbi metodologjinë e Ibn Tejmijes. Nuk ekziston kontradiktë mes premisave dhe konkluzave sepse përherë mund të nxjerrim konkluza tjera nga ato që janë standarde. Kjo është e mundur pasi që njeriu është qenie që vazhdimisht interpreton dhe ai e bën këtë jo vetëm në bazë të premisës të besimit por edhe në bazë të premisave tjera. Kështu që ai vazhdimisht është i preokupuar me negocimin dhe balancimin e premisave të ndryshme, dhe të miratuara nga po e njëjta arsye. Njeriu është një entitet i forcave kontradiktore dhe sado që të dojë t’i japë përparësi absolute vetëm një parimi apo premise, këtë nuk do të arrijë që ta bëjë. Çdo gjë kërkon interpretim, edhe shenjat më të qarta u nënshtrohen proceduarve të horizontit hermeneutik të interpretuesit. Kjo nuk është gjendje e përkohshme por ekzistenciale e njeriut. Nëse një shenjë nuk mund të përkthehet apo inkuadrohet në horizontin hermeneutik të interpretuesit ajo do të trajtohet ose si e pakuptimtë ose gjykimi mbi të do të suspendohet përkohësisht deri sa të arrihet një kuptim mbi të. Por gjërat e pakuptimta njeriu nuk mund t’i integrojë në horizontin e kuptimit të vet. Prandaj edhe është gabim trashanik teologjik të thuhet se nuk është e rëndësishmë që besimtari nuk e kupton Fjalën e Zotit apo aspekte të veçanta të Kuranit, por edhe pse nuk i kupton ato aspekte ai nuk bën ta dyshosh atë. Problemi është se nga suspendimi permanent i gjërave të pakuptuara ato edhe bëhen të parëndësishme. 

Por sfida që metodologjia e Ibn Tejmijes nuk mund t’i përgjigjet ka të bëjë me një aspekt tjetër, ndoshta edhe më të rëndësishëm për nga perspektiva e tij. Nuk është e mundur t’i iket këtij konfrontimi që Ibn Tejmije dëshiron jo ta zgjidhë por në radhë të parë ta bëjë një jo-çështje, ta evitojë një konflikt të tillë. Kritika e tij ndaj racionalistëve musliman ishte, pra, se ata bien në kundërthënie kur pranojnë premisën por pastaj mohojnë përfundimin që detyrimisht rrjedh nga kjo premisë. Ai jep një përgjigje të komplikuar dhe të gjatë por esenca është se ky konflikt është i panevojshëm, dhe lind vetëm si rezultat i një premise tjetër të postuluar nga racionalistët musliman, premisa se shpallja duhet t’i nënshtrohet arsyes. Por nëse kjo është e vërtetë, thotë Ibn Tejmije, si është e mundur që njëkohësisht të thuhet se e kundërta po ashtu është e vërtetë, dmth, se arsyeja pranon Shpalljen si të pakontestueshme dhe autoritet absolut? Por nëse mohohet premisa e racionalistëve, atëhere nuk kemi problem por thjesht kemi një moskuptim, dhe ky moskuptim mund të korrigjohet dhe evitohet. 

Por pyetja që duhet parashtruar Ibn Tejmijes është: a mund të mohohet premisa e racionalistëve? Ibn Tejmije natyrisht se nuk do të mohojë rolin e arsyes, madje ai nuk do të mund të mohojë se arsyeja ka një lloj prioriteti epistemik mbi shpalljen, përndryshe si mund të njihet dhe pranohet vlera e suspendimit të arsyes në çështje kur lindin kontradikta, pa marrë parasysh statusin ontologjik të tyre. Ai thotë se në raste të tilla duhet të vlerësohen argumentet që prezentohen për nga pesha e meritave të tyre jo për nga origjina e tyre. Por kush do të vlerësojë peshën e këtyre argumenteve nëse atë nuk e bën arsyeja? Prandaj konflikti është më i thellë se sa e sheh Ibn Tejmije. Është konflikt ontologjik jo vetëm epistemik. Pavarësia e njërës prej tjetrës që Ibn Tejmije e parashtron nuk mund të pranohet pa kushtëzime: Sado që të thuhet se atë që e thotë Zoti është e vërtetë pa marrë parasysh se e kuptojmë apo nuk e kuptojmë ne atë, kjo nuk përbën ndonjë argument për saktësinë dhe etablimin e pavaresisë së njërës prej tjetrës. Ibn Tejmije pra duke u munduar t’i ik problemit të konfliktit mes një aspekti të arsyes bie vetë një një kontradiktë, apo hendek, tjetër të arsyes, kur në emër të arsyes kërkon që ajo të bëjë vetëvrasje. Në fakt kontradikta që rezulton nga zgjidhja e Ibn Tejmijes është më serioze se ajo që ai mundohet ta evitojë: ai i beson arsyes të jetë në gjendje të parashtrojë premisën absolute por ja mohon mundësitë që të zgjidhë çështje relative. Ai i atribon arsyes kapacitetin e njohjes absolute por ja mohon kapacitetin e njohjes relative. 

Një mënyrë për ta zgjidhur këtë problem është të dëshmohet, në nivel kognitiv dhe historik, se si arsyeja është e prirur vetvetiu të futet në kontradikta të tilla të pazgjidhshme; arsyeja parashtron një premisë por pastaj, për arsyje krejt imanente, nuk mund ta respektojë autoritetin e vet dhe bën të kundërtën. Konflikti nuk është mes shpalljes dhe arsyes por është konflikt i arsyes me veten e vet. Ky konflikt nuk na tregon asgjë me rëndësi për shpalljen por na tregon shumë gjëra për kapacitetin e arsyes. Dhe ky aspekt i domosdoshmërisë së kontradiktës del bukur qartë kur historia e religjioneve vështrohet nën aspektin e devijimit nga premisa e parashtruar e arsyes besimtare. Historia e religjioneve është pikërisht histori e herezive, dhe kjo është në njëfarë mënyre e domosdoshme. Nuk ka fe pa herezi: sikur që feja është kusht i domosdoshëm i herezive po ashtu herezitë janë kusht i domosdoshëm i feve. Herezia nuk është gjë tjetër pos pranimi i premisës që etablon besimin dhe pamundësia për ta pranuar në praktikë atë që është shtruar në teori. Është përplasje e parimeve absolute me ato relative, e dëshirës për të nderuar besëlidhjen dhe pamundësisë për ta bërë atë. Është historia e devijimeve nga parimi, e pamundësisë së arsyes për t’u bërë i pandashëm, i plotë dhe jokontradiktorë; dhe ne e dimë që nga Kanti e këndej se arsyeja ka tendenca natyrore të futet në iluzione që nuk mund assesi t’i evitojë: iluzionet transcendentale, paralogjizmat dhe antinomite e arsyes. Satusi i kësaj pamundësie nuk është i jashtëm, siç mendonte Ibn Tejmije, por është tërësisht i brendshëm. Islami i premisës së nënshtrimit të plotë të arsyes kurrë nuk mund të koincidojë me atë historik, me atë të muslimaneve pa marrë parasysh drejtimet e tyre teologjike dhe filozofike. Çarja është konstitutive, e patejkalueshme, e pamundur të tejkalohet. Prandaj edhe statusi i Islamit, dhe i të gjitha religjione tjera, përherë ka qenë dhe do të mbetet i një Islami pa Islam, i një antagonizmi që nuk mund as të shlyhet e as të tejkalohet. Çdo besimtarë do ta ketë përjetuar këtë konflikt të brendshëm. Arsyeja e njeriut funksionon në atë mënyrë që edhe nëse pranon në nivel gjenerik dhe të përgjithshëm premisën e religjionit dhe autoritetin e pakontestueshëm të Zotit dhe Profetit të tij, në nivel kohor dhe historik njeriu si qenie që kërkon arsye nuk mund të mbetet i kënaqur me premisen absolute. Zoti dhe i Profeti i Tij dinë më mirë se njeriu, por kjo në vetvete nuk është argument për suspendimin e gjykimeve për çështje qe janë në kontradiktë. Fakti që ai ka pranuar se Zoti është i gjithdijshëm dhe autoritet i pakontestueshëm ndoshta, në fund të fundit, nuk është aq kontradiktorë sa mendonte Ibn Tejmije.

About albphilosopher

Sead Zimeri has studied Philosophy, Islamic Philosophy and Religion, International Politics and Psychoanalysis. He is currently the project coordinator of "Islam and the Liberal Society" at the Liberalt Laboratorium (LibLab) thin tank in Oslo, Norway. http://www.liblab.no
This entry was posted in Uncategorized and tagged , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s