Modernitetet alternative

Sead Zimeri

Intelektualë dhe ideologë me prirje kulturaliste dhe kundëruniversaliste, por mbase jo vetëm këta, janë të prirë të flasin për modernitete alternative. Kjo është një tezë shumë tërheqëse, por megjithatë e gabuar dhe problematike. Çdo të thotë kjo konkretisht? Çfarë janë problemet që e zvetënojnë këtë tezë? Modernitetet alternative thirren në relativizimin e kategorive të modernitetit perëndimor – evropian, d.m.th, ato nuk mund të jetësohen në shoqëritë jo perëndimore, prandaj edhe këto shoqëri duhet të krijojnë modernitetet e veta. Është tezë tërheqëse rishtazi them, por e mbushur me probleme prej të cilave unë, shkurtimisht, do t’i veçoj vetëm dy, më kryesoret pra.

Fillimisht do të doja të tërheq një vërejtje se me këtë kritikë nuk dëshiroj të krijoj përshtypjen se kjo tezë nuk përmban kurrgjë interesante apo të ngatërrohet me pluralizmin e parashtrimeve kulturore. Fakti i pluraliteteve kulturore nuk është duke u kontestuar këtu. Ajo që është duke u kontestuar është teza se disi mund të krijohen oaza të modernitetit të papërshkuara nga moderniteti perëndimor, se përvoja perëndimore është strictu sensu e panevojshme. Shenjë dalluese e ideologjisë së moderniteteve alternative është qëndrimi që disa, për shembull, marrin ndaj shekullarizmit, duke argumentuar se shekullarizmi është zgjidhje e një problemi perëndimor, prandaj edhe ai është i vlefshëm vetëm aty ku është paraqitur si zgjidhje e problemeve që nuk përsëriten në vende tjera. Gabimi i parë që këta bëjnë është se ata nuk arrijnë ta kuptojnë se shekullarizmi është i pandashëm prej shtetit modern dhe përderisa shteti modern është importuar nëpër vendet tjera jashtë perëndimit ai krijon problemet e njëjta kudo që të vendoset. Shteti modern, pra nuk mund të mendohet pa njëlloj shekullarizmi. Kësisoj, këtu fshihet edhe paradoksi më i madh i ideologjisë së moderniteteve alternative: ata nuk kanë problem ta huazojnë shtetin si shtet, por mënyrën se si shteti modern përballet me problemet që vijne në ekzistencë si rezultat i tij.

Një problem ka të bëjë me faktin që modernitetet alternative veprojne sikur kapitalizmi nuk ekziston për ta. Më saktësisht, ideologët e kësaj teze mohojnë karakterin universal të kapitalizmit. Po të mos e mohonin këtë karakter, ata nuk do të mund të flisnin për modernitete alternative. Mohohet që kapitalizmi, klasat, eksploatimi, etj, kanë vlefshmëri ndërkulturore. Tani kapitalizmi kudo që implementohet dhe ai implementohet çdokund, imponon një lloj uniteti apo unifikimi mbi kulturat e ndryshme e që ato nuk mund t’i ikin përderisa këto kultura qëndrojnë në rrugë të shtrirjes dhe përfitimit të kapitalit. Këto kultura do të detyrohen të ndryshojnë. Imponon gjthashtu disa përkufizime, për të mos thënë detyrime, mbi aktorët që bien nën ndikim të tij. Kudo që të implementohet nëpër botë prodhimi ekonomik i këtyre vendeve është i detyruar të veprojë në përputhje me një grupë rregullash të përbashkëta. Pa marrë parasysh se çfar dallime kulturore ekzistojnë mes këtyre vendeve, ato të gjitha do t’i detyrohen rregullave bazë të kapitalizmit. Por kapitalizmi shkakton edhe rezistencë. Rezistencat e tilla nuk do të jenë të motivuara prej ndonjë logjike kulturore por për të mbrojtur mirëqenien e punëtorëve pa marrë parasysh identitetet kulturore dhe fetare të ketyre grupeve. Arsyeja është e thjeshtë: kapitalizmi është një sulm mbi disa nevoja bazë që të gjithë njerëzit i kanë të përbashkëta. Pra, ashtu siç kapitalizmi imponon një logjikë të përbashkët të riprodhimit në të gjitha vendet, ai gjithashtu shkakton një rezistencë të përbashkët prej punëtorëve . Teza e moderniteteve alternative, pra maskon natyrën e vërtetë të kapitalizmit dhe antagonizmin thelbësor të tij, atë klasor, duke e bërë të padukshme kornizën kundër të cilit identitetet kulturore formohen.

Problemi i dytë ka të bëjë me aspektin normativ që i jepet modernitetit perëndimor. Edhe pse në dukje të parë kjo tezë mbi modernitetet alternative duket sikur motivohet nga dëshira për t’ia kthyer shpinën modernitetit perëndimor, kjo qasje e këtillë mund të jetë e vërtetë vetëm në nivel subjektiv, kurse në nivel objektiv ajo i jep modernitetit perëndimor jo vetëm prioritet hostorik dhe kohorë por edhe prioritet normativ. Prioritet normativ nënkupton dhënie përparësi modernitetit perëndimor si ideal që duhet ndjekur, si synim që duhet arritur, si pika përfundimtare e arritjeve të njeriut. Megjithatë, edhe pse në shikim të parë duket se përmes propagandimit të kësaj teze, ideologët e saj po ia mohojnë universalitetin modernitetit perëndimor, ata megjithatë pikërisht në mohimin e tyre të modernitetit perëndimor ngrisin atë në piedestalin e shëmbëlltyrës që duhet të imitohet, në ideal që nuk mund të kapërcehet.

Për ta thënë më saktë, mënyra se si këta e mohojnë modernitetin perëndimor e bën atë shëmbelltyrë që duhet të kopjohet. Me fjalë edhe më të sakta, këta kërkojnë pavarësi prej modernitetit perëndimor jo në nivel të idealit por në nivel të mënyrës së arritjes së këtij ideali. Ata nuk janë as të gatshëm dhe as që dëshirojnë të problematizojnë idealin si të tillë. Po të ishin të tillë nuk do të flisnin aspak për modernitete alternative. Teza e moderniteteve alternative, pra vuan nga mungesa e autonomisë së projektit në nivel të idealit. Ajo nuk posedon autonominë e domosdoshme për të qenë e pavarur nga moderniteti perëndimor. Si e tillë ajo mbetet e varur në një ideal të jashtëm apo transcendent. Ideali i saj nuk është imanent, por i huazuar. Tani, gjithsesi që distancimi nga ideali i modernitetit perëndimor është i vështirë për të mos thënë i pamundur. Në fakt, një largim i tillë, në kushte varësie, as që mund të mendohet. Por teza e moderniteteve alternative krijon pikërisht iluzionin e pavarësisë nga ideali i modernitetit perëndimor. Kështu ata krijojnë një largësi që nuk është distancë, por një iluzion të distancës. Kjo nuk është problem në vetvete, problemi fillon me pasojat që dalin nga kjo tezë.

Problemi kryesorë është se kjo ndarje e këtillë krijon kushtet për izolimin e këtyre moderniteteve prej modernitetit qendrore perëndimor. Përderisa moderniteti perëndimor mbetet standardi sipas të cilit vlerësohen modernitetet tjera, mosangazhimi serioz me modernitetin perëndimor në nivel të krijimit të dijes dhe kushteve që mirëmbajnë atë, modernitetet alternative jo vetëm që do të dënohen të imitojnë modernitetin perëndimor por edhe do të dënohen ta imitojnë keq. Mosangazhimi i modernitetit perëndimor, mospërballja me të njëjtat probleme me të cilat përballet ajo, është rrugë e siguruar e krijimit të kushteve të periferizimit të vetës. Intelektualët që janë të dhënur pas kësaj teze shpesh flasin për provincializimin e Evropës, por ajo që në fakt ndodhë është provincializimi i vetes. Vetëm kur intelektualët e kulturave tjera merren dhe përballen seriozisht me modernitetin perëndimor në nivel të krijimit të dijes, dhe jo vetëm absorbimit të saj në nivel historik, vetëm atëherë pra do të mund të shkoqiten dhe shkëputen nga rrjedha e modernitetit perëndimor; vetëm pasi të jenë kuptuar mirë mekanizmat e prodhimit të dijes mund të fillohet të bisedohet për modernitete alternative. Kjo vie si rezultat i njohjes së plotë të modernitetit, i të kuptuarit të ligjësive të saja, i të formuarit të perspektivës së intelektualit perëndimor për të parë se për ku është destinuar moderniteti perëndimor, vetëm atëhere ndoshta modernitetet tjera fillojnë të marrin formën e pavarësisë në mungesë të së cilës as që mund të ekzistojnë si njësi autonome. Në mugesë të kësaj njohurie dhe zhytje në thellësitë oqeanike të saja, modernitetet alternative mbeten krejt anësore, të margjinalizuara, pa mundësi për të ndikuar në rrjedhën dhe zhvillimin e modernitetit qëndror perëndimor. Qëllimi nuk është që kulturat tjera të kopjojnë çdo gjë që e bën të veçantë modernitetin perëndimor. Qëllimi është se e vetmja mënyrë për t’i ikur fetishizimit dhe idealizimit të modernitetit perëndimor është duke u zhytur në rrjedhën dhe procesin që ka formuar dhe vazhdon ta formojë atë. Vetëm ashtu zbulohen dhe kuptohen virtytet dhe mangësite e tij, përndryshe kemi të bëjmë vetëm me shkëmbin të moralizmave shterpe. Në këtë mënyrë intelektualëve jo perëndimor iu jepet mundësia që në njerën anë të kontribuojnë në thellimin dhe ndryshimin e modernitetit perëndimor dhe në anën tjetër, të fitojnë përvojën e domosdoshme për të udhëhequr kulturat e tyre në drejtime tjera nga trajektorja e kulturave perëndimore.

About albphilosopher

Sead Zimeri has studied Philosophy, Islamic Philosophy and Religion, International Politics and Psychoanalysis. He is currently the project coordinator of "Islam and the Liberal Society" at the Liberalt Laboratorium (LibLab) thin tank in Oslo, Norway. http://www.liblab.no
This entry was posted in Uncategorized and tagged . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s