Për fanatizëm kundër fanatizmit!

Sead Zimeri

Karakteristikë e përgjithshme e debateve publike është se ato nuk janë precize dhe të sakta, në nivel të përdorimit dhe përkufizimit të përmbajtjes së nocioneve dhe termave, përmes të cilave shtrojnë konceptin për debat. Disa herë, madje qëllimisht, kjo ndodhë për motive dhe arsye të ndryshme ideologjike. Përdorimi i fjalës “terrorizëm” kohëve të fundit ndoshta është dëshmia më e madhe për këtë. Mungesa e përkufizimit të fjalëve në mënyrë precize, është e domosdoshme deri diku, dhe nuk është as e arsyeshme e as racionale që të kërkohet nga të gjithë pjesmarrësit në debate publike që të jenë në gjendje të përkufizojnë saktë dhe përpikshëm çdo nocion që ata përdorin. Kjo do të përmbyste së paku një nga qëllimet e inkuadrimit në sferën publike: atë të mësimit. Debatet që bëhen aty janë mësime edhe për ata që debatojnë por edhe për ata që nuk debatojnë por që gjithsesi janë pjesmarrës në të, prandaj edhe liria e plotë e këtyre debateve është kusht i domosdoshëm për formimin e një opinioni deri diku objektiv. Kjo masë e ambiguitetit në përdorimin e fjalëve megjithatë nuk mund të përkthehet në diktuimin e Paul Feyerabandit se çkado që bën është në rregull dhe kalon disi. Kërkesa për përdorim preciz të nocioneve nuk mund të përgjithësohet a priori, por ajo mund të gjeneralizohet kushtmisht: 1) ata që flasin si ekspertë nuk mund apo nuk duhet t’i përdorin fjalët pa i definuar saktë; çka dhe si i kuptojnë ata ato fjalë dhe nocione. Duhet të mbahen përgjegjës për përdorimin jo të saktë dhe lajthitës të koncepteve. Dhe 2), secili që merr pjesë në debate publike duhet të njohë përmbajtjen elementare të koncepteve për të cilat bisedohet. Në debatet që shpërthyen kohëve të fundit kam parë se si gati askush nuk përpiqet të bëjë definimin e nocioneve të cilat i përdorin. Sikur askush nuk mban kurrfarë përgjegjësie as intelektuale e as morale për pasojat e këtyre debateve. Ato, gjithsesi kanë pasoja edhe nëse nuk janë të dukshme menjëherë. Në këtë shkrim do të bëj disa sqarime krejt elementare të disa nocioneve që kam përshtypjen se janë duke u përdorur pa kurrfarë përkufizimi dhe saktësimi të përmbajtjes së tyre. Flitet për kombin shqiptar sikur ai të ketë ekzistuar përherë. Flitet për nacionalizëm sikur ai të jetë diçka që mund të rehabilitohet për qëllime të larta të emancipimit popullorë. Flitet për Islamin sikur ai të jetë një fe që kurrë nuk ka pësuar asfarë ndryshimi historik. Bëhet barazimi mes komunizmit dhe fashizmin pa e vrarë ndërgjegjën aspak nëse ky barazim është legjitim ose jo legjitim. Kritika legjitime e Islamit ngatërrohet me persekutimin dhe demonizimin e muslimanëve si grup. Në këtë shkrim nuk mund t’i përfshijë të gjitha nocionet që përdoren pasaktësisht, por do të përqëndrohem vetëm në disa prej tyre që përdoren më shpesh.

Fanatizmi për partikularen

Në një të kaluar jo të largët fanatizmi ishte cilësi e njerëzve religjioz. Ishte shënjues i prapambeturisë, i besimit në dokrra religjioze dhe sjellje intolerante ndaj tjetrit. Njeriu i emancipuar ishte ndryshe. Ai mund të ishte gjithçka tjetër por jo fanatik. Fanatikë ishin ata që ende nuk ishin emancipuar prej traditava të stërgjyshërve të tyre, ata që nuk kishin kuptuar se kishim arritur stadin e zhvillimit të quajtur modernitet. Por, shumë gjëra kanë ndryshuar prej kësaj të kaluare jo të largët. Sot duket sikur gjërat janë kthyer mbrapsht. Fanatizmi paraqitet gjithandej. Madje disa hapur mburren se janë fanatikë të kësaj apo asaj kauze. Përderisa në të kaluarën jo të largët fanatizmi ishte veçori e atyre që ende besonin në bestytni fetare, tani fanatizmi është bërë veçori e grupeve që dikur konsideroheshin të emancipuar. Mund të debatohet nëse kjo shtrirje e fanatizmit është rezultat i ndryshimeve ekonomiko-politike, apo është rezultat hermeneutik, që do të thotë se pas vëzhgimeve dhe refleksioneve të shumta fanatikët bashkëkohorë kanë arritur të kuptojmë diçka pozitive për fanatizmin që nuk e kishin kuptuar më herët, prandaj edhe kjo shtrirje e fanatizmit kaq e gjërë në shoqëri. Kemi të bëjmë, pra, me një ndryshim paradigmatik ndaj qasjes së fanatizmit. Janë bërë fanatikë sepse emancipimi prej traditave të stërgjyshërve, besojnë fanatikët e rinj, ishte filozofi dhe politikë e gabuar. Kemi të bëjmë me një rilindje të tradicionalizmit në formë të nacionalizmit.

Pa marrë parasysh se cilat janë shkaqet e ndryshimit të qëndrimeve tona ndaj fanatizmit – ka gjasa që nuk jemi tërësisht të vetëdijshëm për këtë ndryshim, është e qartë për ata që ndjekin zhvillimet politike dhe ndryshimet shoqërore se fanatizmi është natyralizuar dhe se ne nuk kemi më të njëjtin qëndrim kritik dhe rigoroz ndaj tij sikur që kishim më parë. Nuk do të spekuloj për arsyet që fshihen mbrapa këtij pozitivizimi të fanatizmit, por mendoj se ky është një zhvillim i gabuar, i bazuar mbi premisën se tani jemi në stadin postmodern të zhvillimit.

Reagimet histerike të nacionalizmit shqiptar ndaj një pohimi të shkrimtarit Kim Mehmeti gjatë promovimit të një libri të tij në Prishtinë do të duhej të na zgjonin prej bindjes dogmatike në të cilin kemi rënë se nacionalizmi nuk është ideologji e rrezikshme. Me sa duket përmasat dhe pasojat e kësaj ideologjije mbeten në errësirë, të pakuptuara. Në këtë ngjarje, si asnjëherë më parë, u shfaq karakteri intolerant, përjashtues dhe përbuzës i nacionalizmit. Prandaj ata që ende mendojnë se nacionalizmi mund të rehabilitohet për një politikë të majtë emancipuese jetojnë një iluzion shkurtpamës. Përpjekjet për të rehabilituar nacionalizmin janë përpjekje shkurtpamëse për dy arsye: Një arsye ka të bëjë me atë që nacionalizmi tani vetëm është hegjemonik (rasti i Kim Mehmetit e dëshmon këtë). Hegjemonitë e tilla përjashtuese duhet të luftohen, jo të rehabilitohen. Arsye tjetër është se nacionalizmi nuk përmban ide emancipuese: ai është fenomen që universalizon partikularen. Politikat emancipuese, përkundrazi, duhet të partikularizojnë universalen.

Ka dy lloje të fanatizmit, njëri që duhet, është e domosdoshme, të rehabilitohet, dhe tjetri që duhet të shmanget me çdo kusht. Njëri është fanatizëm për emancipim, për hapje ndaj të ardhmes dhe tjetrit pakushtimisht, për përfshirjen e tjetrit në universalen, tjetri është fanatizëm për robëri, për nënshtrim të plotë ndaj të kaluarës, historisë dhe ndaj partikulares dhe përjashtimit madje edhe asgjësimit të tjetrit. Njëri është fanatizëm për kauzë univerzale, dhe emri gjenerik për këtë është komunizëm (duke mos e ngatërruar këtë me format politike që ju dhanë komunizmit në shekullin XX), dhe tjetri është fanatizëm për kauzë partikulare, dhe emri gjenerik për këtë është fashizëm. I tërë spektri i politikës mund të mbërthehet brënda këtyre dy nocioneve ku shtresohen forma të ndryshme të organizimeve politike që përmbajnë në vetvete drejtimet politike në nivel të nocioneve të tyre. Pa marrë parasysh se si materializohen këto koncepte – konkretizimi është i domosdoshëm për mundësimin e realizimit të tyre, çfarë forma politike marrin ato, si transformohen historikisht dhe si e prezentojnë vetën, ato janë dy forma primordiale të bërjes së politikës. Veçoria e universales është se çdokush, pa kurrfarë dallimi, mund të bëhet pjesë e saj. Çdokush pra mund të interpelohet në subjekt të së vërtetës së universales. Çdokush mund të bëhet proletarë apo luftëtarë për të drejtat e ndonjë grupi të shtypur apo të ndonjë kauze tjetër për universalen. Jo çdokush mund të bëhet pjesë e një partikulareje tjetër, siç është, për shembull, etniciteti apo raca.

Politika është dhe përherë ka të bëjë me keto dy nocione. Subjekti politik në nivel të nocionit është ose komunist ose fashist. Më saktësisht, ai mund të jetë ose subjekt i të vërtetës ose subjekt i nënshtrimit të vërtetës dhe, rrjedhimisht, vetës ndaj një forme përjashtuese të partikulares. Çdo politikë që thirret në emër të një partikulareje, ajo thirret, në instancë të fundit, në emër të fashizmit: krejt çka i duhet është subjekti politik fanatik që është i gatshëm të marrë mbi supet e veta misionin e universalizimit të partikulares së vet. Të kesh një identitet të tejtheksuar apo të mbivlerësuar nuk është fashizëm. Por kur një tejtheksim i tillë politizohet dhe kërkon nënshtrimin e plotë të tjerëve atëherë kemi të bëjmë me fashizëm. Shkalla e intensifikimit të fanatizmit të subjektit të fashizmit përcakton, si dhe është proporcionale me, rrezikun e fashizmit.

Multikulturalizmi, apo liberalizmi në shtrat të vdekjes

Politikat liberale janë një përzierje sintetike, herë dialektike e herë disjunktive, e universales dhe partikulares. Arsyeja e ekzistimit të liberalizmit është mbajtja e një lloj ekuilibri mes njërës dhe tjetrës, dhe në këtë formë liberalizmi arrinë të shmang dhe evitojë rreziqet e fanatizmit. Së paku ashtu u duket liberalëve. Kritikët e liberalizmit kanë mendim tjetër. Liberalizmi mundohet të jetë politikë pa fanatizëm, por kjo rezulton në dështimin e sintetizimit të pohimeve kontradiktore të universales dhe partikulares, disa herë madje edhe në mënyrë spektakulare. Fanatizmi është, pra, përfundimisht, rezultat i depolitizimit të politikës së liberalizmit. Më saktësisht, fanatizmi është rezultat i pamundësisë së liberalizmit për të bërë pajtimin e këtyre kundërthënieve në një sintezë efektive. Përderisa liberalizmi nuk është në gjendje të bëjë një sintezë të tillë ai detyrimisht krijon atë që mundohet ta përjashtojë: fanatizmin.

Është simptomatike se si as universalistët e as partikularistët nuk janë të kënaqur me liberalizmin. Për partikularistët, liberalizmi është më shumë se sa duhet universal, kurse për universalistët, ai nuk është sa duhet universal. Prandaj edhe liberalizmi shpesh degjenerohet në moralizëm: e pa aftë për të plotësuar kërkesat e tyre ajo frustron të dyja dhe pastaj kur nuk është në gjendje të kontrollojë efektet e politikës së vet fillon të moralizojë për shkaqet e ekstremizmit dhe rreziqet e totalitarizmit. Dhe më keq, liberalizmi nuk është në gjendje të regjistrojë në vetëdijen e saj politike se është dështimi i saj që krijon këto “ekstremizma”. Në nivel të kuptimit po ashtu liberalizmi ofron një shpjegim të rremë: ai refuzon të bëjë dallim mes politikave emancipuese dhe atyre robëruese, mes komunizmit dhe fashizmit. Liberalizmi i trajton këto sikur të ishin të një brumi, dhe i shtreson nën konceptin totalitarizëm, një koncept që përdoret, thotë filozofi Slavoj Žižek, për të ndaluar mendimin, Denkverbot, e një politike tjetër. Akuzimi me totalitarizëm funksionon si mohues i dallimeve konceptuale dhe rrjedhimisht edhe politike mes tyre. Është një koncept që nuk është koncept, një koncept që refuzon të bëhet koncept sepse atëherë do të krijojë kushtet për përmbysjen e vet. A nuk janë simptomatike të këtij dështimi të sintetizimit të këtyre kahjeve te kundërta në Evropë debatet mbi multikulturalizmin?

Të ndarë në shumë kampe, multikulturalizmi është përpjekja e fundit e liberalizmit të shpëtojë veten. Kjo dëshmon se liberalizmi ditë e më shumë është duke bërë një sintetizim në favor të partikulares (në këtë rast kulturës). Nuk është çudi aspak se kjo politikë e multikulturalizmit ka krijuar kushtet për një rilindje të politikave me prirje fashiste (nacionalizmi është vetëm një formë e kësaj politike). Gjithnjë e më tepër po bëhet e qartë se multikulturalizmi është shprehje e dështimit të sintetizimit të këtyre dy anëve. Kur Žižeku flet për shpëtimin e liberalizmit përmes komunizmit ai ka ndërmend pikërisht shpëtimin e aspektit universal emancipues të liberalizmit. Një lloj sinteze politike e këtyre dy kahjeve është absolutisht e domosdoshme për funksionimin normal të institucioneve shtetërore dhe civile, si dhe të marrëdhënieve shoqërore mes grupeve dhe interesave të ndryshme. Këtu ndoshta edhe qëndron gjenialiteti i politikës liberale të shekullit XVIII, por kahja që ai ka marrë sot e bën atë një ideologji në shërbim të partikulares. Raison d’etre e liberalizmit është krijimi dhe mirëmbajtja e këtij balanci politik. Kur ai nuk arrinë të përmbushë këtë kërkesë, a nuk është koha t’i thuhet lamtumirë?

Natyrisht, që kulturat dhe të drejtat e tyre duhet të sigurohen, çdo kush duhet të jetë i lirë të praktikojë kulturën e vet si të dojë dhe ku të dojë, por vetëm përderisa ato nuk uzurpojnë pozitën e universales. Ajo mbase kërkon që multikulturalizmi të mos jetë thjeshtë pjesë e përditshmërisë jo politike të njeriut, por të ngritet në një kulturë me hegjemoni mbi kulturat tjera. Prandaj edhe kritika e djathtë e multikulturalizmit është kritikë hipokrite sepse ajo buron prej vetë logjikës së multikulturalizmit. Përderisa politika shtrohet në terme të kulturës ajo detyrimisht do të rezultojë në privilegjimin e një kulture mbi të tjerat. Nuk mund të bëhet politikë pa një dimension të tillë kuasi-universal. Ajo maskon universalen me partikularen e vet që me çdo kusht mundohet ta prezentojë si uiversale. Kritika e djathtë është pra kritikë që pranon premisat e multikulturalizmit, por që i jep një kahje kuazi-universale, që ofron zgjidhje përmes kërkimit të sakrifikimit të identiteteve të kulturave tjera në emër të kulturës së vet, asaj partikulare por me një numër më të madh pasuesish. Këtu është fuqia e numrit që determinon përmbajtjen e politikës, e jo parimet e universales. Kritikë e vërtetë e multikulturalizmit do të ishte pikërisht kërkesa për t’i suspenduar të gjitha kulturat prej kërkesave të tyre imperiale për të okupuar emrin e universales. Kjo do të thotë, që alternativë e multikulturalizmit, e këtij fashizmi të butë, është vetëm komunizmi, në kuptimin gjenerik të fjalës.

Multikulturalizmi është në shërbim të logjikës së partikularitetit dhe nuk ka aspak rëndësi se çfarë lloj partikulariteti është ai – nëse është partikularitet etnik ose fetar. Ajo çka ka rëndësi këtu është se kjo politikë, herët a vonë, do të ndeshët me tjetrin. Nuk ka aspak rëndësi se universalizmi i një ideologjie që ngritet, për shembull, mbi patriakalizmin si parim të udhëheqjes së familjes, është mirëdashës dhe tolerant ndaj gruas dhe identiteteve tjera seksuale. Problemi është se brenda kësaj ideologjie është burri ai që është subjekt par excellence. Gruaja, në rastet më të mira, është një subjekt dytësorë me privilegje të veçanta, por roli dhe vendi i saj dihet se ku është në hierarkinë e piramidës shoqërore. Është e qartë patriarkizmi nuk mund të integrohet në lëvizje të vërtetë emancipuese, sepse aty nuk është me rëndësi identiteti partikular, në këtë rast identiteti gjinor i subjektit, por subjekti si i tillë, i zhveshur prej karakteristikave aksidentale të identiteteve partikulare. Çdo identitet partikularë është, në një nivel apo tjetër, përjashtues i tjetrit. Prandaj, edhe teza e famshme e Žižekut, se vetëm komunizmi mund ta shpëtoj liberalizmin, ta shpëtojë atë nga procesi vetëvrasës, duhet të mirret me shumë seriozitet. Kjo do të thotë se liberalizmi duhet të bëjë një zgjidhje ekzistenciale për mbijetesën e vet: ose të marrë anën e partikularizmave, ose të marrë anën e emancipimit të vërtetë. Dhe është e qartë se shpëtimi i saj, së paku i idealeve të liberalizmit, mund të bëhet vetëm përmes adoptimit të një politike universale. Në politikë të emancipimit të vërtetë, atributet kontingjente gjeografike dhe kulturore të subjektit politik do të pranohen siç janë, por nuk do të politizohen, nuk do të ngriten në nivel të politikës. Ato do të mbeten pjesë të folklorit popullor.

E përmenda se fanatizmi është dy llojesh: njëri emancipues, i hapur ndaj të ardhmes, dhe tjetri robërues, i mbyllur në vetvete dhe detyrimisht përjashtues. Në hapësirat tona, ne kemi problemin e fanatizmit të llojit të dytë, atij fashist. Një pjesë e madhe e shqiptarëve janë aq shumë të dhënë pas prozelitizimit të identitetit të tyre kombëtar, sa që ata nuk shohin kurrfarë vlere në asnjë identitet tjetër. Po ashtu, një pjesë e madhe e fetarëve është po aq shumë e dhënë pas prozelitizimit të identitetit të tyre fetar, sa që nuk mund të kuptojnë, lëre më të pranojnë, një identitet tjetër. Të mbyllur jashtë këtyre garave të identiteteve, qëndrojnë ata që dëshirojnë të ngriten mbi to jo për të fyer këto identitete (ndonëse duhet theksuar se identitetet do të kritikohen përmes arsyes kritike), por për të bërë bashkëjetesën mes tyre të mundshme dhe relativisht pa konflikte. Kur, për shembull, bartja e shamisë është problem? Ajo bëhet problem atëherë kur politika është peng i një identiteti tjetër partikular, që me çdo forcë të jo-arsyes, kërkon dhe synon të përjashtojë prej institucioneve publike që ajo i kontrollon çdokënd që duket, realisht ose jo, se po e kërcënon identitetin e saj hegjemonik. Dhe anasjelltas: në pushtetet fetare luftohet kundër dhënies përparësi të një identiteti tjetër pos atij fetar. Është luftë identitetesh që, në rastet më të mira, rezulton në ofendime dhe përjashtime të njëri tjetrit, kurse në rastet më të këqija në likuidimin fizik të tjetrit.

Mes dy Islameve

Islami (mendimi Islam) bashkëkohor ka rënë në një krizë të thellë intelektuale. Kjo krizë reflektohet në tri sferat kryesore të organizimit të veprimtarive shoqërore: atë morale, ligjore dhe politike. Kjo gjithashtu reflektohet dukshëm në mungesën e subjektit kolektiv (në fund të fundit, Islami është emër për një subjekt të tillë kolektiv), që do të konkretizonte idealet e Islamit. Shoqëritë e ashtuquajtura muslimane, kur vëndosen në peshoren e moralit, të ligjit dhe të politikës që kërkohet prej idealeve të Islamit janë më pak muslimane se shoqëritë që në përkufizimet klasike të teologjise Islame konsiderohen jomuslimane. Për ta kuptuar së në çfarë krize ka rënë Islami, duhet ta krahasojmë atë me fillimin e tij, momentin e inaugurimit të Islamit si lëvizje politiko-religjioze. Ajo që e karakterizon Islamin profetik është dinamizmi dhe hapja e tij ndaj ndryshimit (asgjë nuk kishte a priori të paracaktuar me përjashtim të ideve konstitutive që përbënin thelbin dhe esencwn e Islamit), si dhe kritika që i bëri formave të eksploatimit ekonomik (përkujto luftën që i shpalli kamatës) dhe hegjemonisë ideologjike që arsyetonte rendin social të atëhershëm. Ishte kritikë radikale, në kuptimin e plotë të kësaj fjale, e çdo gjëje ekzistuese, duke filluar prej besimeve metafizike deri te qëndrimet politike dhe ideologjitë diskriminuese dhe përjashtuese. Sido që ta gjykojmë suksesin e Islamit, një fakt mbetet i pakontestueshëm: ai lindi si psherrëtimë e padrejtësive dhe shkeljes fragrante të të drejtave të njeriut (kuptohet, nuk do të lexohet në mënyrë anakronike diskursi i të drejtave të njeriut i formuar nw shekullin XX). Islami ishte plot dinamizëm, kërkonte atë që prej këndvështrimit të ideologjisë hegjemonike ishte qesharake dhe e pamundur për t’u realizuar. Vetë ideja se të gjithë njerëzit pa përjashtim ishin të barabartë ishte absurde: skllavi nuk ishte i barabartë me zotëriun e tij. Gruaja nuk ishte e barabartë me burrin e saj, apo motra me vellaun e saj. Këto gjëra ishin krejt të panatyrshme.

Islami do të krijojë një formë të mendimit tjetër. Jo vetëm që barazia dhe konstituimi i të drejtës së barabartë ishte e mundur por madje një gjë e tillë ishte e domosdoshme. Edhe Islami do të bejë hierarkizimin e të drejtës, do të dallojë shtypësin prej të shtypurit, të drejtën prej të padrejtës dhe të vërtetën prej të pavërtetës, por në esencw, ai mbeti i hapur plotësisht ndaj idesë së ridefinimit, të reformimit të këtij hierarkizimi në sferat e moralit, ligjit, dhe politikës përmes vetë-ndryshimit të individit. Si lëvizje dinamike që ishte, ai nuk do të përjashtojë askënd që nuk vet-përjashtohej. Por edhe nuk do te pranojë në gjirin e tij atë që nuk ndryshon moralin, ligjin dhe politikwn e tij të ngritur mbi parime të eksploatimit të tjetrit. E vërteta do të mbetet e vërtetë çdoherë dhe çdokund: dhuna është dhunë, kudo që të ushtrohet ajo, dhe muslimani (me musliman kuptohet një subjekt politik, moral dhe ligjor) do të marrë anën e të drejtës, të vërtetës dhe të mirës, qoftë edhe kundër vetës së tij. Musliman nuk është ai që mekanikisht i nënshtrohet një regjimi teologjik dhe ritualeve religjioze pa e kuptuar rolin dhe rëndësinë e tyre në moral, ligj dhe politikë. Ato do të ushtrojnë dhe disciplinojnë vullnetin dhe dëshirën për t’u qëndruar besnik idealeve të drejtësisë, të vërtetës dhe të mirës. Të ndara nga ky botëkuptim, ato robotizohen dhe humbin qëllimin e ekzistimit të tyre, bëhen organe pa trup, kurse Islami shndërrohet në trup pa organe. Musliman, në kuptimin gjenerik të kësaj fjale, dhe jo në kuptimin teologjik që ka marrë ai më pas, është çdo subjekt që punon për të vërtetën, të drejtën dhe të mirën. Me një fjalë, musliman është vetëm ai që kujdeset për mirëqenien e shoqërisë duke e mbajtur atë mbi binarë të së vërtetës dhe drejtesisë (ligjit). Ai që eksploaton dhe shfrytëzon të tjerët, ai që thyen drejtësinë për të përmbushur interesa vetjake, ai që nuk kujdeset për shoqërinë e vet ai nuk mund të jetë musliman. Në fakt, sot si subjekt i vërtetë musliman mund të karakterizohen më shumë shoqeritë, apo institucionet shoqërore, sesa vetë individët. Islami profetik skishte fare të bënte me trajtat dogmatiko-teologjike, që sot i hasim të shpërndara gjithandej dhe që në emër të Islamit, flasin prej pozitave të tyre tërësisht anakronike dhe dogmatike. Me një fjalë musliman është ai që qëndron për universalen në drejtësi, në etikë dhe në politikë. Në këto sfera nuk ka kompromise. Nuk do t’i mirret e drejta atij që nuk i takon partikulares tonë. Nuk do të përkrahet asnjë politikë që favorizon anën tonë të partikulares në dëm të universales (të drejtës), dhe nuk do të mbështetet asnjë parim moral që nuk mund të universalizohet.

Islami nuk do të përkrahë moralin që ngritet mbi parime që trajton tjetrin vetëm si mjet për arritjen e qëllimeve të veta egotistike. Të varfërve do t’u jipet një përqindje prej pasurisë së të pasurve si e drejtë e tyre. E drejtë, jo lemoshë. Politika emancipuese do të jetë ajo që kujdeset për shoqërinë, për mirëmbajtjen e institucioneve civile dhe formave tjera të organizimeve. Është e kuptueshme se format që do të marrin këto ideale do të jenë historikisht të kushtëzuara, por ato do të ngriten mbi këto ideale. Fanatizmi ndaj këtyre idealeve bëri që Islami të triumfojë kundër politikave ekzistuese.

Sot, fatkeqësisht, muslimanët i kanë lënë idealet anash dhe i janë qepur partikularizimeve historike të tyre. As që ju bie ndërmend se ato ekzistojnë. Kur iu bien ndërmend ata menjëherë tërhiqen pas një ideologjie, një forme historike të reprezentimit të Islamit që nga perspektiva universale është thellësisht problematike. Kemi të bëjmë me një Islam statik, teologjik që i merr për të vërteta të padiskutueshme format e hershme politike të organizimit të shoqërisë. Islami ishte lëvizje, një proces dinamik dhe i gjallë. Sot, përkundrazi, ai ekziston vetëm si teologji statike. Veçoritë formale mirren për veçori qenësore. Mbrohen si ideale të islamit gjykime që janë konkretizime të proceseve intelektuale historike dhe të ideve të kushtëzuara nga faktorë që tani më nuk janë aktuale. Bëhet pra idealizimi i epokave historike në emer të një Islami të vërtetë. E vetmja e vërtetë këtu është mungesa e të vërtetës. Nëse e kuptojnë Islamin e vërtetë si proces dhe lëvizje që synon emancipimin e njeriut nga dhuna dhe shtypja e tjetrit atëherë ai nuk mund të barazohet me idealizimet që i janë bërë atij në epoka historike tjera. Duhet të bëjmë idealizimet tona. Duhet të gjejmë formën tonë të Islamit, duke e ditur mirë se edhe kjo form është kontingjente, e kushtëzuar nga proceset, të kuptuarit dhe situatës tonë në këtë shekull.

Kritika nacionaliste e islamit: jo, falemnderit!

Nuk jam kundër kritikës së Islamit. Pëkundrazi, kritikat ndaj doktrinave, moralit dhe ligjit të tij janë të domosdoshme. Pa një kritikë të tillë, Islami do të degjenerohej, sikur që tashmë vetëm ka ndodhur në shumë pjesë të botës muslimane, në një ideologji të djathtë reakcionare që mbron interesat e ngushta të klasës sunduese ose më keq, do të shndërrohet në dogmë irracionale që humbë lidhjen me shoqërinë ku vepron. Megjithatë, kritikat shoviniste ultra të djathta ndaj Islamit të tipit të ateistëve të rinj (New atheists: Richard Dawkins, Sam Harris dhe Christopher Hitchens) që i japin Islamit status sui generis nuk janë kritika, por janë demonizime si të Islamit, ashtu edhe të muslimanëve, në një kohë kur është bërë krejt normale të hudhet baltë mbi ta. Nacionalistët shqiptarë i bëjnë një kritikë histerike Islamit, një kritikë të tipit sui generis. Nëse dikush kërcënon kombin dhe vlerat e humanizmit, atëherë ata janë nacionalistët. Këtu më nuk jemi në sferë të kritikës, por atë të përndjekjes dhe dehumanizimit të një grupi që i bëhet një homogjenizim i padashur imagjinar jo historik, një homogjenitet që asnjë grup tjetër nuk do ta pranonte për veten, për të vetmen arsye se ata identifikohen si të tillë (musliman në këtë rast). Kjo nuk mund të pranohet si e arsyeshme. Duhet të bëhet një dallim elementar mes partikulares dhe predikimit të partikulares. Është një gjë të jesh shqiptarë apo musliman (ndonëse nuk di për ndonjë arsye të mirë, pse këto duhet të paraqiten se janë në konflikt apo antitetike ndaj njëra tjetrës), është krejt tjetër gjë të jesh shovinist shqiptar apo musliman. Eshtë shovinizmi, e jo të qenurit shqiptar apo musliman, që paraqet kercënim dhe rrezik këtu. Edhe kur identifikim primar është identifikimi fetar, ai Islam, edhe atëherë duhet të jemi shumë të kujdesshëm që mos ta trajtojme një identifikim të tillë si fetish, apo ta bëjmë gjithpërfshirës. Edhe kur identifikohet si musliman, kjo nuk do të thotë se ai është vetëm i tillë, me përjashtim nëse kemi të bëjmë me një identifikim obsesiv që tejkalon të gjitha normat e normalitetit të funksionimit të shoqërive njerëzore. Ambiguiteti dhe multiplicitetit i identiteteve duhet të presupozohen, dhe jo vetëm të presupozohen sepse kjo është premisa empirike mbi të cilën ngritet çdo vëzhgim dhe observim tjetër. Muslimanët, me një fjalë, janë si gjithë tjerët: të zhytur në botën me plot kontradikta dhe ambiguitete etike, dyshime dhe dogma, hezitime dhe vendime të padiskutueshme, të arsyeshëm dhe jo të arsyeshëm. Në një kontekst identiteti i tyre Islam është më i rëndësishëm se identitetet tjera, në kontekst tjetër identitetet tjera janë më të rëndësishme se identiteti Islam.

About albphilosopher

Sead Zimeri has studied Philosophy, Islamic Philosophy and Religion, International Politics and Psychoanalysis. He is currently the project coordinator of "Islam and the Liberal Society" at the Liberalt Laboratorium (LibLab) thin tank in Oslo, Norway. http://www.liblab.no
This entry was posted in Islam, Multiculturalism and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s