A kanë kulturat jo-perendimore qasje në universalitet?

Sead Zimeri

Rishtas në një artikull në Independent Žižeku siç e ka zakon kur flet për kulturat tjera (flet me injorancë gati të plotë për historitë e tyre zhvillimore) do ta përsërisë si papagall një ide të vjetër, por jo origjinale, që kolonializmi u solli popujve të kolonizuar jo vetëm kolonializmin por edhe standardin e gjykimit të kolonizatorëve si shkelës të parimit mbi të cilin është ngritur Perendimi modern.

Perendimi, pra, jo vetëm që shpiku kolonializmin por edhe u ofroi popujve të kolonizuar armën për ta luftuar atë. Mua ky gjykim më duket historikisht injorant dhe tërësisht eurocentrik në kuptimin supremacist të fjalës. Popujt tjerë pra nuk kishin qasje në universalen dhe vetëm me kolonizimin e tyre do të arrijnë ta kuptojnë që një dimension i tillë ekzistonte.

Historikisht është e ditur që çdo kulturë ka qasje në universalitet; pa një qasje të këtillë as që mund të mendohet ekzistenca e ndonjë kulture, sidomos elementet që përbëjnë kulturën ligjore dhe atë morale. Përfytyroni një ligj që nuk është universal? Nëse është ligj ai patjetër do të jetë i zbatueshëm mbi të gjitha kategoritë që i përcakton si subjekte të ligjit. Mund të ketë përjashtime por në përgjithësi ligjit i nënshtrohen kategoritë e subjekteve të përcaktuara ligjore. Kjo nuk është në kundërshtim me përkufizimin gjeografik dhe territorial të universalitetit të ligjit. Ligji mbetet universal por i kufizuar në kohë dhe hapësirë si elemente përcaktuese të sferës së aplikimit të ligjit. Aplikimi i universales detyrimisht kufizohet në kohë dhe histori, pasi që pa kufizime të këtilla universalja as që mund të imagjinohet si diçka konkrete, por thjesht si ide abstrakte. Universaliteti i Ligjit pra nuk bie ndesh me partikularizimet e tij kohore dhe hapësinore; përkundrazi ato janë kushtet transcendentale që e mundësojnë realizimin e ligjit.

Por pasi që ato e kufizojnë aplikimin e Ligjit në kohë dhe hapësirë ato po ashtu edhe i japin ngjyrime hapësinore dhe kohore të veçanta ligjit. Ligji identifikohet me ligjet kohore dhe hapësinore të vendeve të caktuara. Ligji rrëzohet në ligje dhe universalja në temporalen, në partikularen (të veçantën) më saktësisht.

Kjo është një çështje tepër delikate dhe e ndjeshme pasi që kur veprohet kështu ajo që zakonisht ndodh është ngatërrimi i sferave të ndryshme, universales me partikularen, por edhe ngatërri i parimit apo standardit me atë që vetëm pjesërisht mund ta ekzemplifikojë në praktikë. Ligji bëhet ligj, dhe kur kjo ndodh specificiteti kohor dhe hapësinor i ligjit e përmbys Ligjin si arsye universale.

Ligji (me L të madhe) si fushë apo sferë universale nuk bën dallim mes cilësive kontingjente dhe aksidentale të subjekteve ligjore, por ligji (me l të vogël) pothuajse gati çdoherë është gjetur të bëjë pikërisht dallime të këtilla: ai për shembull në një vend dhe kohë i përjashtoi gratë si subjekte ligjore të barabarta me burrat, kurse në një hapësirë dhe kohë tjetër ai përjashtoi skllevërit nga sfera ligjore. Në hapësira dhe kohë tjera ligji bëri diskriminime dhe dallime tjera. Por këto dallime do të bëhen përkundër Ligjit, përkundër universalitetit të Ligjit. Por këtu ndoshta edhe shfaqet karakteri paradoksal i Ligjit. Si universal Ligji është impotent; si partikular ai është diskriminues dhe bën dallime që nuk mund të arsyetohen përmes Ligjit por që megjithatë janë pjesë të domosdoshme të ligjit. Edhe sot kur ligji brenda shtet-kombeve është pothuajse plotësisht i barabartë për të gjithë qytetarët ai ende diskriminon, me përjashtim të kodit penal, kundër jo qytetarëve.

Në njëfarë mënyre diskriminimet e tilla në sistemet politike aktuale sot janë të paevitueshme. Por, edhe po të mund të evitohen të gjitha pengesat hapësinore dhe politike ato temporale nuk mund të evitohen: nuk ka ligj që mund t’i përfshijë kategoritë e subjekteve që ende nuk i ka menduar si subjekte të ligjit, por që janë dhe që retrospektivisht përherë do të ishin subjekte të Ligjit pasi që Ligji nuk mund t’i pëtjashtojë ato që ligji ende nuk i ka menduar.

Por, mund të pyetësh ç’rëndësi ka kjo për temën e këtij shkrimi që shtroi një pyetje krejt tjetër nga ajo që u diskutua deri më tani? Përgjigja është që përmes parashtrimit të çështjes përmes Ligjit universal dhe ligjit partikular, neve na jepet të kuptojmë se sa i pakuptimtë dhe injorant është gjykimi i Žižekut për kulturat tjera. Žižeku foli për kolonizimin si diçka të keqe por jo gjithaq i keq pasi që kolonizatorët sollën me vete edhe standardin e gjykimit të kolonizmit si qëndrim në kundërshtim me standardin e barazisë.

Ky pohim kuptohet nëse nuk është injorant dhe qëllimkeq është pohim jo i saktë dhe mund të përgënjeshtrohet si historikisht ashtu edhe konceptualisht. Historikisht është e ditur që asnjë qytetërim i madh nuk do të mund të ekzistonte pa një qasje ndaj universales, ndaj standardit përmes të cilit gjykohen dhe arsyetohen veprimet e njeriut nëse ato janë në përputhshmëri apo në shkelje të tij. Interpretimet e standardeve universale kanë qenë të kushtëzuara nga faktorë historik që dukshëm kanë shtrembëruar standardin për interesa klasore apo tjerë. Kështu do të shohim që hebrenjtë do ta veçojnë veten si popull i zgjedhur, muslimanët do të veçohen si populli më i mirë i njerëzimit, dhe kolonialistët do të veçohen si mbartës dhe pishtarë të qytetërimit modern.

Në gjitha këto veçime del qartë që ata po e interpretonin standardin universal të barazisë në mënyra tepër restriktive dhe arbitrare. Vërtetë hebrenjtë kanë vuajtur shumë nga përndjekës të ndryshëm, por është një gjë të jesh viktimë dhe një gjë krejt tjetër të jesh i zgjedhur. E kuptueshme që për arsye të mbijetesës ky popull do të kërkojë disa privilegje për veten por ato privilegje do të duhej të ishin në pajtim me standardin e barazisë nga i cili ata do t’i përjashtojnë gjithë të tjerët. Njëjtë do të veprojnë edhe muslimanët, ndonëse ata do t’u njohin pavarësinë ligjore feve tjera. Njëjtë do të veprojnë edhe kolonizatorët që përkundër standardit të barazisë do të nisen nëpër aventura që do t’i lënë trauma të pashërueshme popujve të kolonizuar.

Të gjithë kishin qasje në standardin universal por do ta interpretojnë atë në mënyra diskriminuese saqë universalja do të shuhet në partikularen. Por asnjëherë tërësisht. Shkëndijat e saj do të shihen kohë pas kohe dhe do të shuhen përsëri. Por pas çdo gjallërimi të universales diçka do të mbijetojë, një memorie do të krijohet dhe një precedent do të themelohet. Kryengritjet dhe revolucionet do të mbahen mend, gjakderdhjet do të vajtohen kurse fitoret dhe disfatat do të bëhen të përjetshme nëpër këngë dhe poezi. Në islam tradita shiite ndoshta është tradita më e madhe revolucionare që luftoi pandërprerë për ta mbajtur gjallë frymën e parë universale të islamit, e cila do të shuhet disa herë por edhe do të ringjallet disa herë. Çka i mbante në jetë këto lëvizje revolucionare dhe reformatore ishte pikërisht premtimi i universales, që devijimet nga standardi i barazisë do të korrigjohen dhe barazia do të realizohet. Edhe këto grupe do të ofrojnë interpretime historike të mangëta të barazisë, por gjithsesi më të gjëra në përfshirje të grupeve deri atëherë të përjashtuara. Edhe para modernitetit standardi universal do të luajë rolin e tij emancipues nga traditat devijuese dhe shtrembëruese të standardit të barazisë.

Në modernitet gjithsesi ndodh një çarje e madhe epistemike dhe politike nga e kaluara. Por edhe moderniteti është një mënyrë, radikale gjithsesi, e interpretimit të standardit të barazisë, tani duke i dhënë lirisë individuale një hapësirë më të madhe në përcaktimin e përmbajtjes së barazisë dhe ky aspekt do të bëhet vendimtarë për kahjen që moderniteti do të marrë më pas.

Por edhe moderniteti me gjithë çarjen e madhe epistemike mbetet përpjekje historike (kohore dhe hapësinore) dhe si e tillë as moderniteti nuk e mbërthen dot universalen e standardit të barazisë dhe lirisë.

Standardi pra përderisa është universal ai i përket të gjithëve, dhe asnjë kulturë nuk mund ta uzurpojë atë si pronë ekskluzive të sajën. Universalja nuk është pronë e askujt, por ajo mund të pronësohet përmes interpretimeve kulturore të tij.

Standardi nuk e ka origjinën në Perendim, prandaj edhe pohimi i Žižekut është një pohim i rremë dhe, për më tepër, orientalist. Po të ishte i vërtetë pohimi i Žižekut të gjitha traditat tjera do t’i kishin lënë traditat e tyre dhe do të kërkonin shkrirjen e tyre në traditat perendimore. Kjo nuk ndodhi. Ajo çka ndodhi është që popujt e kolonizuar iu kthyen traditave të tyre dhe aty kërkuan dhe vazhdojnë të kërkojnë apo, thënë më mirë, përmes interpretimit të ri ta ringjallim standardin universal i cili ishte harruar që ekzistonte.

Perendimi megjiatë nuk është i pa meritë në këtë ringjallje dhe ripërtrirje të traditave post-koloniale. Perendimi do t’i nxisë post-kolonialët ta zbulojnë standardin në traditat e tyre që të vazhdojnë traditat e tyre të lashta të reinterpretimit të standardit të barazisë mes njerëzve duke inkorporuar edhe mësimet e Perendimit por jo ekskluzivisht. Perendimi do të bëhet shembull i mirë që post-kolonialët do të kërkojnë ta ndjekin, disa herë me ngulm dhe verbërisht si Turqia për shembull, e të tjerët me më pak ngulm, por të gjithë do të fascinohen nga guximi dhe kurreshtja si dhe optimizmi dhe suksesi shkencor i tyre. Por asnjë popull nuk do ta pranojë që Perendimi e shpiku standardin e barazisë përmes të cilit vendet e kolonizuara do ta kritikojnë kolonializmin. Nuk do ta pranojnë këtë ngaqë ky pohim nuk është i vërtetë. Këtë pohim e bëjnë vetëm intelektualët perendimorë që shtiren se nuk e kuptojnë që periudha historike e njohur me emrin modernitet pavarësisht sukseseve spektakulare ishte vetë një periudhë që në emër të universales e shtypi standardin dhe popujt tjerë. Në këtë aspekt modernitetin nuk e dallon asgjë nga kulturat e mëparshme, sidomos ato monoteiste, që e interpretuan standardin e barazisë sipas tekeve dhe interesave të tyre grupore dhe paragjykimeve historike. Sigurisht që moderniteti do t’i sjellë shumë dobi njerëzimit por standardi i lirisë dhe barazisë mbetet pjesë e trashëgimisë së njeriut si njeri.

 

 

 

Advertisements
Posted in Uncategorized | Leave a comment